Các nhà nghiên cứu sau này đều thấy rằng, từ Nói lối, chuyển sang điệu Xuân nữ, rồi tiếp là Hò Quảng và kết đoạn là điệu Lý thương nhau nghe rất vào, rất ngọt, không ai không công nhận là không bài chòi? Như vậy ca nhạc bài chòi dù phát triển tới đâu nhưng nếu biết giữ cái gốc, giữ bản sắc, giữ căn cước của nó thì vẫn là bài chòi
Quan điểm của nhà nghiên cứu Mịch Quang được các nghệ sĩ gạo cội của bài chòi Bình Định như Phan Ngạn, Nguyễn Kiểm nhất trí. Đây là tổn thất lớn cho sự phát triển của nghệ thuật bài chòi, bởi sau đó, nhiều nghệ sĩ giỏi và tâm huyết với nghề bị phân tán và bỏ nghề.
Giống như người trồng hoa, phải ghép hoa trên các gốc của một cây hoa cổ thụ, thì dù bông hoa có khác mầu sắc, nhưng vẫn là loại hoa mang tên chính của nó.
Sự thành công của vở diễn còn có sự góp mặt của những cộng sự tuấn kiệt như các nghệ sĩ bài chòi: Khánh Cao, Lệ Thi, Hoàng Lê, Văn Cận, Nguyễn Cung Nghinh. Ví dụ từ điệu Nói lối của hai nhân vật là vợ chồng Thoại Khanh - Châu Tuấn chuyển sang hát điệu Xuân nữ rồi chuyển sang điệu Hò Quảng rồi lại tiếp nối điệu Lý thương nhau mà nghe rất ngọt, rất bài chòi.
Ông là một nghệ sĩ tuồng và bài chòi có nghề và đã từng sáng tác nhiều vở bài chòi thời kháng chiến chống thực dân Pháp. Có người cho rằng, thật ra đây là một loại hình "nghệ thuật cờ bạc" và cũng có người nói bóng bảy hơn, đó là "Bài chòi cải lương Liên khu 5". Nên chi, mà có đoàn không gọi tên đoàn bài chòi mà gọi là đoàn dân ca kịch, hoặc đoàn ca kịch bài chòi.
Như vẫn thấy đang tồn tại ở vùng đất miền trung, nhất là tại "cái nôi" sinh thành bài chòi là Bình Định. Phải đến hội thảo về nghệ thuật bài chòi tại TP Nha Trang năm 1990, do Viện sàn diễn Việt Nam tổ chức dưới sự chỉ đạo của Bộ Văn hóa - thông báo (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) với sự tham dự của nhiều nhà nghiên cứu và nghệ sĩ bài chòi tiếng tăm trong cả nước, mới bàn rất sâu, tranh luận rất quyết liệt về truyền thống và canh tân bài chòi.
Như vậy, bài chòi một lúc "phải đi bằng hai chân", phải cùng lúc đầu tư theo hai hướng: bảo tồn nguyên gốc kiểu diễn xướng dân gian và phát triển, dàn dựng các vở diễn ca kịch bài chòi trên sàn diễn thành công tiêu biểu như vở Thoại Khanh - Châu Tuấn cách đây 56 năm và vở Khúc Ca bi tráng bữa nay.
Trước nhất phải nói là kịch bản văn chương, biểu hiện ở kịch bản vở Thoại Khanh - Châu Tuấn của Nguyễn Tường Nhẫn, dựa theo câu chuyện dân gian cùng tên chuyển sang ca kịch bài chòi. Sau khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch lấy ý kiến dò la về lập hồ sơ trình UNESCO công nhận bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, trong 5 năm qua, nhiều hoạt động nghiên cứu, diễn xướng đã được tổ chức.
Vì đây là đơn vị nghệ thuật về bài chòi tiêu biểu nhất lúc bấy giờ, cho nên đến cuối năm 1980, một hội thảo khoa học trước nhất về bài chòi đã được tiến hành ở TP Phan Thiết. Cả hai tác phẩm đỉnh cao này như một biểu trưng, một điển hình của sự thành công trong quá trình bảo tồn và phát huy các giá trị nghệ thuật từ dân gian lên chuyên nghiệp để UNESCO tham khảo trong quá trình xây dựng hồ sơ xác nhận bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Nhưng có điều là những bài bản mới ấy rất ăn khớp với các làn điệu chính của bài chòi, khán giả vẫn có cảm giác là đang nghe hát bài chòi. Nghệ thuật bài chòi đã ra đời từ mấy trăm năm trước và đã phát triển trong vòng 100 năm, tương ứng với nghệ thuật cải lương. Với sự cải cách, sàn diễn hóa như vậy thì gọi đoàn dân ca kịch là đúng, tức thị dân ca hóa, hoặc kịch nói pha bài chòi.
Vì từ xưa tới nay người ta nói "hô bài chòi" chứ không ai nói "hát bài chòi". Cái vốn nghề tuồng và bài chòi cùng kinh nghiệm từ thực tế hoạt động phong trào đã giúp Nguyễn Tường Nhẫn sáng tác nên một vở bài chòi giàu chất thơ, chất trữ tình sâu lắng và đậm chất dân gian.
Sau ngày giải phóng hoàn toàn miền nam, hợp nhất đất nước, tháng 4-1975, Đoàn ca kịch bài chòi Liên khu 5 từ miền bắc trở về Nam Trung Bộ phục vụ đồng bào, rồi được đổi tên là Đoàn ca kịch Thuận Hải. Cảnh trong vở Thoại Khanh - Châu Tuấn của Đoàn ca kịch bài chòi Bình Định. Còn ý kiến của NSND Lệ Thi thì hiệp với cách làm của một số đoàn nghệ thuật sân khấu, dân ca kịch đang hăng hái cải tiến, tìm cách tiếp cận với đông đảo công chúng trẻ.
Giáo sư HOÀNG CHƯƠNG. Cũng bởi thế, thiên hướng nghệ thuật sân khấu chẳng thể dùng cách "Hô" trong bài chòi cổ được mà phải hát theo môn phái của NSND Lệ Thi. Các hoạt động đã thu hút sự quan tâm của dư luận đối với công cuộc bảo tàng, phát huy các giá trị của bài chòi, một bộ môn nghệ thuật dân gian đặc sắc của khu vực Nam Trung Bộ, qua đó khơi dậy phong trào văn nghệ, "chơi" bài chòi, dựng vở diễn ở các địa phương, góp phần nâng cao đời sống ý thức của dân chúng.
Ngay từ cái tên đoàn đã phản ánh hướng đi của đơn vị nghệ thuật ấy, tức là dân ca hóa nghệ thuật bài chòi, mà khi các làn điệu gốc của bài chòi bị biến dạng, bị lấn át, kể cả cách hô, hát thì hẳn nhiên màu sắc, căn cước của bài chòi bị mờ đi.
Cùng một số địa phương khác từ Quảng Nam đến Khánh Hòa, Bình Định cũng đang hăng hái bảo tồn các giá trị nghệ thuật bài chòi chưa bị cải biên và lai tạp, song song phát triển, tiếp thêm sức sống cho loại hình nghệ thuật này với việc đầu tư phát triển một số đoàn nghệ thuật sân khấu bài chòi, dàn dựng các vở diễn để phục vụ cho đại phần đông người xem ham với bài chòi.
Ông Mịch Quang thì phản đối việc dân ca hóa bài chòi và cho rằng nên giữ bài chòi cổ và lấy thể "hô" là chính. Trong các tham luận, trội là hai ý kiến đối trọng giữa nhà nghiên cứu Mịch Quang và NSND Lệ Thi. Tập thể sáng tạo này đã cho ra đời một vở diễn kinh điển của bài chòi Thoại Khanh - Châu Tuấn để chúng ta bữa nay được chiêm ngưỡng, kế thừa và phát huy trong những sáng tạo nghệ thuật của mình.
Ngược lại, NSND Lệ Thi thì cho rằng bài chòi phải xoành xoạch được bổ sung những làn điệu mới từ nguồn dân ca Liên khu 5 và lấy thể "hát" làm chính. Chính cho nên, bài chòi phải trở lại với cái gốc của nó tức thị hình thức "đánh bài chòi" hoặc "bài chòi chiếu". Nhưng khi chúng ta hướng tới mục tiêu công nhận bài chòi là di sản văn hóa của nhân loại, trong quá trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO sẽ phải thực hiện theo các tiêu chí nghiêm nhặt của tổ chức khoa học quốc tế này.
Nói về âm nhạc, về ca hát thì trong vở Thoại Khanh - Châu Tuấn không chỉ có những làn điệu như ta thấy ở hội bài chòi hoặc ở sân khấu bài chòi chiếu trước đây như: Xuân nữ, Xàng Xê, Cổ Bàn, Hò Quảng, hát Nam mà còn có nhiều bài bản khác là: Dạ đơn hành, tơ duyên cung oán, Trách hoa, Hò Quảng, Lý thương nhau và có cả ngâm thơ cổ nữa.
Hội thảo đã đặt ra vấn đề là bảo tồn và phát triển bài chòi như thế nào để loại hình diễn xướng độc đáo này không bị mất bản sắc? Cũng chính vì không được đặt đúng vùng đất quê hương của bài chòi là Bình Định do vậy sau này Đoàn ca kịch Thuận Hải dần dần tan rã.
Cải lương cũng từ nói thơ, rồi nhập vào đờn ca a ma tơ, rồi học lũ mà "ca ra điều", lấy bài Dạ cổ Hoài lang của Cao Văn Lầu làm cơ sở để phát triển thành bộ môn nghệ thuật cải lương theo phương châm: canh tân hát ca theo tiến bộ/ Lương truyền tuồng tích sáng văn minh, tức là Cải cách không bến bờ, không bị buộc ràng trong lệ luật, nghiêm nhặt như tuồng.
Bài chòi thi từ trò đánh bài chòi tiến lên hội bài chòi, rồi bài chòi chiếu, bài chòi ghế, ban đầu là dưới đất, sau lên giàn và rốt cuộc là bài chòi chuyên nghiệp trên sàn diễn với sự ra đời của Đoàn ca kịch bài chòi Liên khu 5 được thành lập tại Hà Nội năm 1957, cũng là năm vở ca kịch bài chòi Thoại Khanh - Châu Tuấn ra đời và giành được giải cao tại Hội diễn sân khấu toàn quốc cùng năm ấy.
Hai kỳ liên hoan dân ca, tuồng và ca kịch trong những năm cuối thập kỷ 80 của thế kỷ 20, đã có những hội thảo về bài chòi, nhưng không mang lại hiệu ứng tác động và chỉ ra được hướng đi bảo tồn, phát triển bài chòi trong xu thế đất nước đang chuyển mạnh sang cơ chế thị trường và nghệ thuật sân khấu bài chòi bắt đầu gặp nhiều khó khăn về cuộn khán giả.
Vậy cái gì đã làm nên một vở ca kịch bài chòi hiện đại đậm bản sắc dân tộc, rất bài chòi để cả giới sàn diễn và toàn dân công nhận nó? Bởi trước đó giới sân khấu không công nhận bài chòi là một kịch chủng dân tộc.
Các tiêu chí đó được đặt ra khá nghiêm nhặt và có thể tham khảo ở các hồ sơ diễn xướng dân gian khác đã được xác nhận: quan họ, ca trù, hát xoan, và sắp tới là ví, giặm Nghệ Tĩnh.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét